Trabzon’un Maçka ilçesi sınırlarında, Altındere Vadisi’nin en dik ve etkileyici kayalıklarından birinin üzerine kurulmuş olan Sümela Manastırı, Doğu Karadeniz’in hem dini hem de kültürel açıdan en önem taşıyan tarihî eserlerinden biridir. Deniz seviyesinden yaklaşık 1.200 metre yükseklikte yer alan manastır, sarp bir kaya yüzeyine adeta yapıştırılmış izlenimi veren mimarisiyle dikkat çeker. Geleneksel anlatıya göre temelleri 4. yüzyıla, Roma İmparatoru Theodosius dönemine kadar uzanır ve kurucuları olarak Barnabas ile Sophronios adlı keşişlerin adı geçer. Orta Çağ boyunca özellikle Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde gelişip genişleyen yapı, bu dönemde bir manastır kompleksine dönüşmüş; Osmanlı döneminde varlığını sürdüren, saygı gören ve korunan bir kutsal mekân olarak önemini devam ettirmiştir.
Manastır kompleksi; ana kaya kilisesi, şapeller, keşiş odaları, misafir odaları, mutfak ve depolar, su sistemi ve avlu düzeninden oluşan geniş bir mimari bütünlük sunar. Stratejik konumu, güvenlik ve inziva amacıyla bilinçli seçilmiş; hem ulaşılması zor hem de vadiyi tamamen gören hâkim bir noktaya yerleştirilmiştir. Manastıra ulaşım, ormanlık alan içinde ilerleyen patikalar ve merdivenlerle sağlanır; bu yolculuk bile alanın tarihsel ve ruhani atmosferini hissettiren bir deneyim niteliği taşır.
Sümela Manastırı’nın en dikkat çekici unsurlarından biri kaya kilisesinin içini ve nartheks bölümlerini süsleyen fresklerdir. Fresklerin bir kısmı erken dönemlerden izler taşısa da büyük bölümünün özellikle Trabzon Rum İmparatorluğu’nun son evreleri ve Osmanlı döneminde yenilendiği, yoğun biçimde 18. ve 19. yüzyıllarda yapıldığı kabul edilir. Böylece fresk programı hem Bizans sonrası sanat geleneğinin izlerini hem de daha geç dönem boyama anlayışını birlikte yansıtan bir karakter sergiler.
Kaya kilisesinin ana mekânında ve apsisinde Hristiyan ikonografisinin temel temaları yer alır. Hz. Meryem ve Hz. İsa merkezli sahneler fresk programının bel kemiğini oluşturur. “Müjde (Annunciation)”, “Doğum (Nativity)”, “Müneccimlerin Tapınması”, “Mısır’a Kaçış”, “Tapınakta Takdim” gibi sahneler İsa’nın doğumu ve çocukluğu çevresinde şekillenen anlatıları görselleştirir. Bunun yanında İsa’nın mucizeleri ve öğretisine ilişkin sahneler ile “Vaftiz”, “Başkalaşım (Transfiguration)”, “Lazarus’un Dirilişi”, “Kudüs’e Giriş” gibi sahneler kompozisyon bütünlüğünün parçasıdır. Hristiyan inancının temel noktalarından “Çarmıha Gerilme (Crucifixion)” ve “Diriliş (Resurrection)” ise fresk programının en vurucu bölümlerindendir ve genellikle daha görünür yüzeylerde vurgulu biçimde yer alır.
İç ve dış nartheks alanları, konu çeşitliliğinin arttığı bölümlerdir. Bu alanlarda Yeni Ahit sahnelerinin yanı sıra çeşitli aziz tasvirleri, kilise babaları ve kutsal figürler görülür. Çoğu figür geleneksel Doğu Hristiyan ikonografisine uygun, cepheden ve simgesel anlatımla betimlenmiştir. Bazı yüzeylerde eski fresklerin üzerine yeni boyamalar yapıldığı, sahnelerin birden fazla tabaka hâlinde olduğu da bilinmektedir. Renk paletinde kırmızı, mavi, sarı ve kahverengi tonları öne çıkar; figür düzeninde perspektiften çok kutsallık hiyerarşisi belirleyici olur, önemli figürler daha büyük verilerek merkezi role sahip kılınır.
Sümela Manastırı’nı çevreleyen Altındere Vadisi, yalnızca yapının görsel etkisini artıran bir arka plan değil; başlı başına önemli bir doğal miras alanıdır. Altındere Vadisi Milli Parkı içerisinde yer alan bu bölge, yoğun ladin ve kayın ormanları, dik yamaçlar, yüksek debili akarsular, şelaleler ve zengin flora–fauna yapısıyla Doğu Karadeniz’in karakteristik dağ ekosistemini temsil eder. Mevsimlere göre değişen renk çeşitliliği, vadinin görsel değerini artırır; ilkbahar ve yaz aylarında canlı yeşiller, sonbaharda sarı ve kızıl tonlar hâkim olur. Altındere’nin oluşturduğu su sistemi, bölgedeki ekosistemin sürekliliğini sağlayan temel unsurlardan biridir.
Altındere Vadisi tarihsel açıdan da önem taşır. Çevredeki yerleşimler, dağ–vadi uyumuna göre şekillenmiş Karadeniz yerleşim kültürünü yansıtır. Böylece Sümela Manastırı ve Altındere Vadisi birlikte değerlendirildiğinde, doğal peyzaj ile kültürel ve dini mirasın aynı coğrafyada birleştiği, birbirini besleyen bir bütünlük ortaya çıkar. Günümüzde yapılan bilimsel restorasyon çalışmaları hem manastırın yapısal güvenliğini hem de fresklerin korunmasını amaçlamakta; bu alanın hem tarih hem doğa açısından geleceğe aktarılması hedeflenmektedir.
Sonuç olarak Sümela Manastırı ve Altındere Vadisi; mimari konumu, dini ve sanatsal freskleri, uzun tarihsel geçmişi ve içinde yer aldığı eşsiz doğal çevre sayesinde Türkiye’nin en seçkin kültürel ve doğal miras alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir.
