Kasımiye Medresesi ve Zinciriye Medresesi, Mardin’in güney yamacında, Mezopotamya Ovası’na hâkim teraslar üzerinde yer alan, Artuklu–Akkoyunlu dönemlerinin en önemli eğitim ve mimari yapılarıdır. Her iki medrese de açık avlulu plan, kesme taş işçiliği, eyvan düzeni ve astronomi–matematik temelli sembolik mimari unsurlarla dikkat çeker.
KASIMİYE MEDRESESİ
Kasımiye Medresesi, Mardin kent merkezinin güneybatısında konumlanır. Yapının inşasına Artuklu Sultanı Melik Salih döneminde başlanmış, ancak Timur’un 1394’te Mardin’i kuşatması nedeniyle inşaat yarım kalmıştır. Medrese, 15. yüzyılın ikinci yarısında Akkoyunlu Sultanı Kasım İbn Cihangir (Kasım Bey) döneminde tamamlanmıştır. Yapı adını bu hükümdardan alır.
Medrese, dikdörtgen planlı, açık avlulu ve iki katlı olarak inşa edilmiştir. Yapım malzemesi sarımsı kalker taş olup, Mardin’e özgü ince taş işçiliği görülür. Avlunun ortasında dikdörtgen bir havuz ve bu havuza bağlı kanallı bir su sistemi bulunur. Bu sistem, doğrudan mimari sembolizmle ilişkilidir: Su, doğumu temsil eden kaynaktan avluya girer, öğrencinin eğitim sürecini simgeleyen kanallardan geçer, sonunda güney cephedeki mezar odasında son bulur. Bu düzen, hayat–ilim–ölüm döngüsünü temsil eden açık bir plan şemasıdır.
Avlunun kuzeyinde ana eyvan yer alır. Eyvan yüksek kemerli, derin nişli ve mukarnas geçişli olarak düzenlenmiştir. Eyvanın iki yanında öğrenci hücreleri sıralanır. Hücreler tonoz örtülüdür ve medrese eğitimi sırasında barınma amaçlı kullanılmıştır. Alt katta derslikler ve ortak alanlar, üst katta ise öğrencilerin özel hücreleri bulunur.
Medresede astronomi ve fen ilimleri eğitiminin verildiği bilinmektedir. Avlunun güney cephesinde yer alan büyük pencere ve açıklıklar, güneşin yıl içindeki hareketine göre hesaplanmıştır. Bu yönüyle yapı, astronomik gözlem ve zaman hesabına uygun biçimde planlanmıştır. Medrese içerisinde yer alan mescit bölümü kıbleye yöneliktir ve sade süslemelidir.
Kasımiye Medresesi, hem eğitim hem de sembolik anlatımıyla İslam düşüncesinde bilginin yaşam döngüsü içindeki yerini vurgulayan mimari bir düzen sunar.
ZİNCİRİYE MEDRESESİ (SULTAN İSA MEDRESESİ)
Zinciriye Medresesi, Mardin kent siluetine hâkim bir noktada, kalenin hemen güneyinde yer alır. Yapı, 1385 yılında Artuklu Sultanı Melik Necmeddin İsa tarafından yaptırılmıştır. Medrese, halk arasında “Sultan İsa Medresesi” olarak da bilinir. “Zinciriye” adı, girişte yer alan zincirli süsleme unsurundan türetilmiştir.
Medrese, tek katlı, açık avlulu ve iki eyvanlı plan şemasına sahiptir. Kesme taş malzemeyle inşa edilmiştir. Avlu dikdörtgen formdadır ve ortasında su kuyusu yer alır. Avlunun doğu ve batı cephelerinde öğrenci odaları sıralanır. Bu odalar tonoz örtülüdür ve doğrudan avluya açılır.
Kuzey cephede ana eyvan bulunur. Bu eyvan, yüksek kemerli ve derin nişli olarak tasarlanmıştır. Güney cephede ise mescit bölümü yer alır. Mescidin mihrabı sade taş işçiliğiyle oluşturulmuş, süsleme yoğunluğu sınırlı tutulmuştur. Medresenin köşelerinde kule benzeri yükseltilmiş mekânlar yer alır; bu alanların gözetleme ve inziva amaçlı kullanıldığı düşünülmektedir.
Zinciriye Medresesi, eğitim yapısının yanı sıra siyasi ve askeri işlevler de üstlenmiştir. Sultan Melik İsa’nın bir süre bu medresede hapsedildiği ve burada öldüğü tarihî kaynaklarda yer alır. Medrese bu yönüyle Artuklu döneminin siyasal tarihine doğrudan tanıklık eden bir yapıdır.
Yapının teras bölümü Mezopotamya Ovası’na geniş bir bakış sunar. Bu teras, hem gözlem hem de savunma amaçlı kullanılmıştır. Medrese içinde kullanılan taş işçiliği, yalın fakat güçlü bir mimari dil sergiler; süsleme yerine oran, kütle ve mekânsal denge ön plandadır.
