Van Kalesi, Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Van Gölü’nün doğu kıyısında, günümüz Van şehir merkezinin batısında yer alan Urartu dönemine ait bir kale ve yerleşim merkezidir. M.Ö. 9. yüzyılda Urartu Krallığı’nın başkenti Tuşpa’nın merkez yapısı olarak inşa edilmiştir. Kale, yaklaşık 1,5 kilometre uzunluğunda, 80 metreye kadar yükselen doğal bir kaya kütlesi üzerine kurulmuştur. Urartu kralı I. Sarduri tarafından yaptırıldığı, kalede bulunan çivi yazılı kitabelerden anlaşılmaktadır.
Van Kalesi, hem askeri hem idari hem de dini işlevleriyle Urartu uygarlığının en önemli anıtsal yapılarından biridir. Yapı malzemesi olarak kale duvarlarının alt kısımlarında iri kesme taş bloklar, üst kısımlarında ise moloz taş ve kerpiç kullanılmıştır. Kale, Urartu mimarisine özgü çok katmanlı savunma sistemine sahip olup, iç kale, orta kale ve aşağı şehir olmak üzere farklı bölümlere ayrılmıştır. İç kalede kraliyet sarayları, tapınaklar, depo alanları ve yazıtlar bulunur. Van Kalesi’nin doğu yamacında, Urartu krallarından I. Sarduri, I. İşpuini, II. Menua ve I. Argişti’ye ait çivi yazılı kraliyet kitabeleri yer almaktadır. Bu kitabeler Urartu tarihi, dini ve diline dair en kapsamlı bilgileri sağlayan birincil kaynaklardır. Özellikle “Menua Kanalı” ve “Argişti Yazıtları” Urartu sulama sistemleri, şehirleşme politikaları ve tanrılar panteonu hakkında önemli bilgiler içerir.
Kalede ayrıca M.Ö. 7. yüzyıl sonlarında Asur etkisini yansıtan mimari izler ve sonrasında Med, Pers, Helenistik, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait kalıntılar bulunmaktadır. Bu da Van Kalesi’nin yalnızca Urartu değil, kesintisiz olarak yaklaşık 2700 yıllık bir yerleşim geçmişine sahip olduğunu göstermektedir. Kalenin kuzeyinde bulunan Analı-Kız Açıkhava Tapınağı, Urartu dini mimarisinin önemli bir örneğidir. Kaya yüzeyine oyulmuş nişler ve çivi yazılı adak yazıtları, Urartu’nun baş tanrısı Haldi’ye adanmıştır. Güney yamaçta bulunan kaya mezarları, Urartu krallarının defin alanları olarak kullanılmıştır; bu mezarlar genellikle tonozlu odalardan oluşur ve kaya içine derinlemesine oyulmuştur. Van Kalesi’nin hemen eteğinde yer alan Tuşpa antik yerleşimi, Urartu başkentinin sivil yaşam alanı olup konut, depo ve üretim tesisleriyle çevrilidir. Bu bölgeden çıkarılan seramik, metal işçiliği ve mühür örnekleri Urartu’nun yüksek düzeyde gelişmiş zanaatkârlık kültürünü yansıtır. Kalede yapılan arkeolojik kazılar, 19. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupalı gezgin ve araştırmacılar tarafından başlatılmış, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sistematik Türk arkeologları tarafından sürdürülmüştür.
Günümüzde kalede yapılan restorasyon ve koruma çalışmaları, hem Urartu dönemi yapılarını hem de Osmanlı dönemine ait kalıntıları (örneğin Kanuni Sultan Süleyman Camii temelleri ve bazı kale burçları) kapsar. Van Kalesi, coğrafi konumu itibarıyla hem askeri savunma hem de ticaret yollarını denetleme açısından stratejik bir noktada bulunur. Van Ovası’na ve Van Gölü’ne hâkim konumu, Urartu’nun doğu sınırlarını koruma ve kontrol etme amacına hizmet etmiştir.
Kale, aynı zamanda Urartu mimarisinde doğrudan kaya üzerine inşa edilen anıtsal yapılar geleneğinin en iyi korunmuş örneklerinden biridir. Arkeolojik, tarihsel ve epigrafik açıdan taşıdığı değer nedeniyle Van Kalesi, Türkiye’nin en önemli arkeolojik alanlarından biri olup 2016 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.
