Türk çini ve seramik sanatı, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan uzun bir kültürel sürekliliğin ürünü olarak şekillenmiş, mimariyle iç içe gelişmiş ve İslam sanatları içinde özgün bir yer edinmiştir. Toprak, su, ateş ve ustalığın birleşimiyle ortaya çıkan bu sanat dalı, yalnızca süsleme amacıyla değil; inanç, iktidar, estetik anlayış ve teknik bilgi birikiminin bir yansıması olarak varlık göstermiştir. Türklerde seramik üretimi, göçebe dönemlerde günlük kullanım eşyalarıyla başlamış; yerleşik hayata geçişle birlikte mimari bezemenin ayrılmaz bir parçası hâline gelmiştir.
Orta Asya Türk topluluklarında seramik, daha çok işlevsel kap kacak üretimiyle sınırlıydı. Ancak Karahanlılar ve Gazneliler döneminde mimariyle ilişkisi güçlenmiş, Büyük Selçuklular döneminde ise seramik ve çini, anıtsal yapı süslemesinde belirgin bir kimlik kazanmıştır. Selçuklu ustaları, tuğla mimariyi renkli sırlarla canlandırmış; geometrik düzen, kufi yazı ve bitkisel motiflerle bezeli çini panolar üretmiştir. Bu dönemde özellikle firuze ve lacivert tonları, Selçuklu çiniciliğinin ayırt edici renkleri olmuştur.
Anadolu Selçuklu Devleti döneminde Konya, Kayseri, Sivas ve Erzurum gibi merkezler çini sanatının önemli üretim alanları hâline gelmiştir. Konya Karatay Medresesi, Anadolu Selçuklu çini sanatının en görkemli örneklerinden birini sunar. Yapının iç mekânını kaplayan mozaik çiniler; yıldız ve haç biçimli parçaların birleştirilmesiyle oluşturulmuş, kufi yazılar ve bitkisel motiflerle zenginleştirilmiştir. Sır altı, mozaik çini ve luster (metal yansımalı) tekniklerinin erken ve başarılı örnekleri bu yapıda görülür. Aynı döneme ait İnce Minareli Medrese ve Sırçalı Medrese, çininin mimari yüzeyleri kaplayan güçlü bir anlatım aracı hâline geldiğini gösterir.
Beylikler döneminde çini ve seramik üretimi devam etmiş, ancak asıl büyük dönüşüm Osmanlı Devleti ile yaşanmıştır. Osmanlı çini sanatı, özellikle 15. ve 16. yüzyıllarda teknik ve estetik açıdan zirveye ulaşmıştır. Bu dönemde İznik, imparatorluğun en önemli çini üretim merkezi hâline gelmiştir. İznik atölyelerinde geliştirilen sır altı tekniği, dayanıklılığı ve renk canlılığı sayesinde Osmanlı çinisinin karakterini belirlemiştir. Kobalt mavisi, mercan kırmızısı, zümrüt yeşili ve turkuaz, bu dönemin temel renk paletini oluşturur.
İznik çinilerinin en çarpıcı örnekleri İstanbul’daki anıtsal yapılarda görülür. Rüstem Paşa Camii, neredeyse tamamı çiniyle kaplı iç mekânıyla Osmanlı çiniciliğinin doruk noktasıdır. Lale, karanfil, sümbül, gül ve nar çiçeği motifleri, doğaya duyulan hayranlığın ve sembolik anlatımın birer yansımasıdır. Sultanahmet Camii, Süleymaniye Camii, Topkapı Sarayı ve Hürrem Sultan Hamamı, İznik çinilerinin farklı kompozisyon ve renk anlayışlarıyla kullanıldığı başlıca yapılardır. Topkapı Sarayı’ndaki harem dairesi ve özel mekânlar, çininin yalnızca dini değil, saray yaşamında da önemli bir süsleme unsuru olduğunu gösterir.
17. yüzyıldan itibaren İznik üretiminin zayıflamasıyla birlikte Kütahya, çini ve seramik üretiminde öne çıkan yeni merkez olmuştur. Kütahya çinileri, İznik geleneğini sürdürmekle birlikte daha serbest desen anlayışı ve farklı renk tonlarıyla tanınır. Özellikle sarı ve mor tonlarının kullanımı, Kütahya üretimini İznik’ten ayırır. Kütahya Ulu Camii, Yeşil Camii ve Anadolu’nun birçok yerindeki kilise ve sivil yapılarda Kütahya çinilerinin örnekleri görülür. Ayrıca Kütahya, Osmanlı döneminde gayrimüslim cemaatler için üretilen seramiklerle de dikkat çeker.
Türk çini sanatında kullanılan teknikler zaman içinde çeşitlenmiştir. Mozaik çini, küçük parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulan kompozisyonları ifade eder ve özellikle Selçuklu döneminde yaygındır. Sır altı tekniği, desenin sırın altına uygulanması sayesinde uzun ömürlü ve parlak yüzeyler oluşturur. Luster tekniği, metalik yansımalarla ışığa duyarlı yüzeyler yaratır ve daha çok saray yapılarında kullanılmıştır. Ayrıca kabartma çiniler ve üç boyutlu seramikler, özellikle mihrap ve duvar yüzeylerinde tercih edilmiştir.
Motif dünyası, Türk çini ve seramik sanatının en ayırt edici yönlerinden biridir. Geometrik desenler, sonsuzluk fikrini yansıtırken; bitkisel motifler doğanın sürekliliğini simgeler. Yazı, özellikle ayetler ve dualar, estetik bir unsur hâline getirilmiştir. Osmanlı döneminde gelişen natüralist üslup, lale ve karanfil gibi çiçekleri doğaya daha yakın biçimde betimlemiştir. Bu motifler, yalnızca süsleme değil; dönemin dünya görüşünü ve estetik anlayışını da yansıtır.
Cumhuriyet döneminde çini ve seramik sanatı, hem geleneksel üretim hem de çağdaş yorumlarla varlığını sürdürmüştür. Kütahya ve İznik’te kurulan atölyeler, geleneksel teknikleri yaşatırken; üniversiteler ve sanatçılar çiniyi modern sanat anlayışıyla yeniden yorumlamıştır. Bugün Türk çini ve seramiği, müze koleksiyonlarında, restorasyon projelerinde ve çağdaş sanat alanında yaşayan bir kültürel miras olarak varlığını devam ettirmektedir.
