Iğdır Soykırım Anıtı ve Müzesi, Iğdır il merkezinde, Aras Nehri Ovası’na hâkim bir noktada yer alan ve 1915–1920 yılları arasında Doğu Anadolu’da yaşanan olaylarda hayatını kaybeden Müslüman sivillerin anısına oluşturulmuş anıtsal bir komplekstir. Alan; anıt yapısı, müze binası, açık sergi alanları ve tören meydanından oluşan bütüncül bir düzenlemeye sahiptir.
Anıt, 1997 yılında tamamlanmış ve ziyarete açılmıştır. Mimari tasarım, sembolik anlatım üzerine kuruludur. Yapı, beş adet kılıç formunda yükselen betonarme dikey elemandan oluşur. Bu beş kılıç, bölgede yaşanan toplu ölümleri ve kayıpları simgelemek üzere tasarlanmıştır. Kılıçların üst bölümünde yer alan halka biçimli kuşak, birlik ve bütünlük sembolü olarak yorumlanır. Anıtın toplam yüksekliği yaklaşık 43 metredir ve bu özelliğiyle Türkiye’nin en yüksek anıt yapılarından biridir.
Anıtın altında yer alan Iğdır Soykırım Müzesi, yarı açık ve kapalı mekânlardan oluşur. Müze binası, anıtın taşıyıcı sistemiyle bütünleşik şekilde planlanmıştır. Müze girişinde açık hava sergi alanı bulunur; burada döneme ait temsili kabartmalar, rölyefler ve bilgilendirici panolar yer alır. Bu panolarda, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında Doğu Anadolu ve Güney Kafkasya’da yaşanan çatışmalar, göçler ve sivil kayıplara ilişkin kronolojik bilgiler sunulmaktadır.
Kapalı müze bölümünde fotoğraflar, haritalar, belgeler, arşiv kayıtları ve yazılı anlatımlar sergilenmektedir. Sergi düzeni kronolojik bir akış izler. Bölümlerde Iğdır, Kars, Ardahan ve çevre yerleşimlerde yaşanan olaylara ilişkin yerel tanıklıklar, nüfus hareketleri ve askeri gelişmelere dair bilgiler aktarılır. Müze anlatımı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde bölgede yaşanan siyasi ve askeri gelişmeleri bağlam içinde sunmayı amaçlar.
Müze içinde ayrıca temsilî canlandırmalar, dioramalar ve rölyef sahneler yer alır. Bu düzenlemelerde sivil halkın yaşadığı zorunlu göçler, köy baskınları ve toplumsal yıkım betimlenmiştir. Sergi dili ağırlıklı olarak yazılı belge ve görsel materyal üzerinden kurgulanmıştır. Müze metinleri Türkçe olarak hazırlanmış olup, dönem terminolojisine dayalı anlatım kullanılır.
Anıt alanı, resmî törenler ve anma programları için de kullanılmaktadır. Özellikle belirli gün ve haftalarda düzenlenen etkinliklerde anıt meydanı tören alanı işlevi görür. Alanın çevresi düzenlenmiş peyzaj, yürüyüş yolları ve seyir noktalarıyla desteklenmiştir. Konumu itibarıyla Aras Ovası ve çevre dağ silsilesine geniş bir görüş açısı sunar.
Iğdır Soykırım Anıtı ve Müzesi, Türkiye’de 20. yüzyıl başı Doğu Anadolu tarihine odaklanan anıtsal bellek mekânları arasında yer alır. Anıt mimarisi, müze sergileme dili ve açık alan düzenlemesiyle birlikte, tarihsel anlatımın mekân üzerinden aktarıldığı tematik bir ziyaret alanı olarak düzenlenmiştir.
