Harran kümbet evleri, Şanlıurfa iline bağlı Harran ilçesinde bulunan, bölgenin iklimine ve tarihine özgü geleneksel taş mimarinin en dikkat çekici örneklerindendir. Bu evler, üst üste daralarak yükselen konik biçimli kubbeleriyle tanınır ve dışarıdan bakıldığında sanki topraktan fışkırmış küçük piramitleri andırır. Yapımında kerpiç, taş ve harç olarak saman karışımlı çamur kullanılır. Her kümbet, taş temeller üzerine oturtulmuş, güneş altında sertleşerek dayanıklılık kazanan kerpiç bloklarla örülür. Çatı kısmındaki konik yapı hem estetik hem de işlevseldir; sıcak havayı yukarı doğru yönlendirerek iç mekanın serin kalmasını sağlar, böylece yılın büyük bölümünde 40 dereceyi aşan sıcaklıklarda bile evlerin içi nispeten serin olur. Kış aylarında ise kalın duvarlar ısıyı içeride tutar.
Kümbet evlerin formu tesadüf değildir. Yağışın az, rüzgarın kuvvetli olduğu bu yarı kurak coğrafyada düz damlı evler dayanmaz; konik kubbe rüzgarı dağıtır, suyun birikmesini engeller. Evlerin çoğu birbirine bitişiktir ve sokaklar dar, gölgeli geçitler halinde uzanır; bu da gündüz sıcağını kırar, gece serinliğini korur. Yapılar genellikle avlulu bir düzene sahiptir; avlu yaşam alanının merkezidir, etrafındaki odalar mutfak, oturma, yatak ya da depo olarak kullanılır. Kubbelerin sayısı, ailenin büyüklüğüne ve ekonomik durumuna göre değişir; her oda genellikle tek bir kubbe ile örtülüdür.
Harran’daki bu evlerin tarihi kökeni çok eskiye, Mezopotamya’nın mimari geleneklerine kadar uzanır. Bölgedeki konik kubbeli yapı tarzı, Sümer, Babil ve Asur dönemlerinden beri bilinen bir inşa tekniğinin devamı olarak kabul edilir. Modern inşaat malzemeleriyle tanışmadan önce, Harran halkı bu yöntemi yüzyıllar boyunca geliştirerek kullanmıştır. Bugün bazıları hâlâ konut olarak, bazıları ise turistik amaçla kullanılmaktadır. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan Harran, bu özgün mimariyle sadece Türkiye’nin değil, dünyanın da dikkatini çeken nadir yerleşimlerden biridir. Kümbet evler, iklimle uyumlu, yerel malzeme temelli ve sürdürülebilir mimarinin kadim bir örneği olarak, modern çevre dostu mimarlığın da ilham kaynaklarından biri sayılır.
