Gaziantep’in tarihî çarşıları, hanları, Bey Mahallesi ve kale çevresi, kentin hem ticaret hem de mimari sürekliliğini gösteren büyük bir açık hava tarih katmanıdır. Bu bölgede yerleşim ve ticaret ağı Osmanlı’dan çok önce şekillenmiş, Selçuklu ve Memlük dönemlerinde gelişmiş, 16.–19. yüzyıllarda ise bugünkü hâline yaklaşmıştır. Kale çevresi, Bakırcılar Çarşısı, Zincirli Bedesten, Elmacı Pazarı, Almacı Pazarı, Şirehan, Bayazhan, Tütün Hanı ve Osmanlı konaklarıyla ünlü Bey Mahallesi, Gaziantep’in kültürel kimliğini bir bütün olarak sunar.
Gaziantep Kalesi, şehrin tam merkezinde doğal bir höyüğün üzerine kurulmuş savunma yapısıdır; Roma dönemine dayanan temeller üzerine Orta Çağ boyunca çeşitli hâkimiyetler tarafından onarıldı ve özellikle 12.–13. yüzyıllarda genişletildi. Kale çevresi tarih boyunca ticaretin, zanaatların ve pazarların yoğunlaştığı çekirdek alan hâline geldi. Bugün kale etrafında konumlanan sokaklar, taş işçiliği, bakır ustalığı, yemenicilik, sabun imalatı ve baharat ticareti gibi geleneksel üretimlerin sürdüğü bir merkez niteliği taşır.
Kale çevresinden başlayarak en yoğun ziyaret edilen noktalardan biri Bakırcılar Çarşısı’dır. Buradaki bakırcılar, dövme tekniğiyle yapılan bakır tabak, sini, kahve cezvesi, tepsi, ibrik, sürahi, bakır kahve takımı ve dekoratif ürünler üretir. Ustalar çarşının içindeki dükkânlarda hem satış yapar hem de imalatı müşterinin gözünün önünde gerçekleştirir. Bakırcılığın yanı sıra kalaycılık da hâlâ sürdürülen bir zanaattır; bakır kapların kalaylanması işi çarşının arka sokaklarında yapılır. Bu çarşıda bakır dışında pirinçten yapılmış objeler, geleneksel mutfak aletleri, el dövmesi bakır tavalar, bakraçlar ve süs eşyaları bulunabilir.
Kale çevresindeki tarihî ticaret yapılarından biri Zincirli Bedesten’dir. 18. yüzyılda inşa edilen bu kapalı çarşı, Osmanlı döneminde kıymetli malların güvenli ticaretinin yapıldığı yerlerden biridir. Günümüzde yöresel gıdaların satıldığı bir merkezdir: isot, biber salçası, menengiç kahvesi, fıstık, pekmez, zahter (yabani kekik karışımı), sumak, pestil, sucuk, kurutulmuş sebzeler, doğal sabunlar ve baharat çeşitleri burada rahatça bulunur. Bedestenin taş duvarları, tonozlu tavanları ve ortadaki uzun koridoru, klasik Osmanlı ticaret mimarisinin iyi korunmuş örneklerindendir.
Zincirli Bedesten’e yakın Elmacı ve Almacı pazarları, Gaziantep’in geleneksel mutfak kültürünün malzemelerini sağlayan çarşılardır. Bu pazarlarda kurutulmuş patlıcan, biber, kabak, ev yapımı bulgur, firik (özgün tütsülenmiş buğday), nar ekşisi, yöresel salçalar, fıstık ürünleri, cevizli sucuk, pestil-sucuk türleri ve kahke gibi yerel tatlar satılır. Ayrıca doğal tıbbi otlar, sabunlar, baharat karışımları, şifalı yağlar ve bakır mutfak gereçleri de bulunur. Bu pazarlar, Gaziantep mutfağının hammaddesini yerinden görmek için önemli duraklardır.
Hanlar bölgesi, şehrin ticari dokusunun tarihsel hafızasını oluşturur. Şirehan, 17.–18. yüzyıl han mimarisinin geniş avlulu örneklerinden biridir; geçmişte şire (üzüm şırası) ve pekmez ticareti yapılan yer olarak kullanıldı. Günümüzde restore edilerek kafeler, lokantalar ve etkinlik alanlarıyla işlevlendirildi. Bayazhan, klasik Osmanlı hanı planına sahip başka bir yapıdır; avlusu etrafında sıralanan taş dükkânlar ve mekânlar yüzyıllarca ticaret için kullanıldı. Yakın çevredeki Tütün Hanı ise tütün ve tütün ürünleri ticaretinin merkeziydi; şimdi çoğunlukla zanaat ürünleri ve küçük işletmeler bulunur. Bu hanlarda bakır ürünler, yöresel gıdalar, el işi takılar, deri eşyalar, el dokuması tekstiller ve geleneksel el sanatlarının modern yorumları satılır.
Bey Mahallesi, kale çevresindeki Osmanlı yerleşiminin en iyi korunmuş sivil mimari örneklerini barındırır. Mahalle 19. yüzyıl taş konaklarıyla ünlüdür; kesme taş duvarlar, cumbalı pencereler, avlulu ev planları ve iç avlu etrafındaki yaşam düzeni bu bölgenin karakteristik özellikleridir. Bey Mahallesi’nde pek çok eski konak bugün müze, kafe, sanat evi veya kültür merkezi olarak kullanılmaktadır. Geleneksel mahalle dokusu sokak dokusu, taş ustalığı ve avlu kültürü üzerinden takip edilebilir. Mahallede ayrıca yerel tatlıcılar, bakırcılar ve el işi dükkânları bulunur.
Kale çevresi, çarşılar ve Bey Mahallesi bütünleştiğinde Gaziantep’in tarihsel ticaret ve zanaat kültürü tek bir yürüyüş rotasında görülür. Bakır ürünleri, fıstık ve fıstıklı tatlılar, baharatlar, kurutmalıklar, doğal sabunlar, el işi tekstiller, geleneksel ayakkabı olan yemeni, deri ürünler, süs eşyaları ve yöresel gıda çeşitleri bu bölgede alışveriş yapılabilecek başlıca ürünlerdir. Üretimin büyük bölümü ustaların dükkân içinde aktif çalıştığı atölyelerde sürer; bu da alışverişi doğrudan el emeğiyle ilişkilendirir.
Bu alanların tamamı Gaziantep’in kesintisiz ticaret geleneğini, zanaat ustalığını ve kent yaşamının tarihsel sürekliliğini sergileyen bir açık hava arşivi niteliğindedir. Kale, hanlar, çarşılar ve taş konaklar bir araya geldiğinde, kentin kültürel kimliği hem mimari hem de sosyal boyutuyla bütünlüklü bir şekilde ortaya çıkar.
