İstanbul’un tarihi yarımadasında, Gülhane Parkı’nın içinde, Topkapı Sarayı’nın görkemli ihtişamının biraz gölgesinde ama kendine özgü zarafetiyle duran Çinili Köşk, Osmanlı mimarisinin erken dönemden günümüze ulaşan nadide yapılarından biridir. Bugün pek çok kişi onu İstanbul Arkeoloji Müzeleri kompleksinin bir parçası olarak tanır. Oysa Çinili Köşk, aslında bir imparatorun sanata, bahçeye ve doğaya duyduğu sevginin mimari bir yansımasıdır.
1472 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılan köşk, Osmanlı’nın erken klasik dönemine ait sayılı sivil mimarlık örneklerinden biri olarak kabul edilir. Fetihten hemen sonra imparatorluk başkentini yeniden inşa eden Fatih, Topkapı Sarayı’nı kurarken sarayın çevresinde bir dizi köşk, bahçe ve dinlenme alanı da yaptırmıştır. Çinili Köşk, bu bağlamda hem sarayın dışa açılan bir uzantısı hem de Fatih’in estetik anlayışının bir yansımasıdır. Köşkün adı, cephesini kaplayan ve İznik atölyelerinde üretilmiş olan lacivert, firuze ve beyaz renklerin uyumuyla bezenmiş çinilerden gelir. Bu parlak renkler ve geometrik düzenlemeler, yapıya masalsı bir hava kazandırır.
Mimari açıdan Çinili Köşk, Osmanlı saray mimarisinin erken bir habercisi olarak dikkat çeker. Ortada yüksek kubbeli bir salon, iki yanında eyvanlar ve köşelerde küçük odalardan oluşan plan şeması, aslında Selçuklu geleneğinin devamıdır. Ancak kullanılan malzemeler ve özellikle çinilerdeki zarafet, yapının Osmanlı estetiğini taşıdığını gösterir. Taçkapının sivri kemerli görkemi ve cephedeki çini süslemeler, ziyaretçiyi daha ilk bakışta büyüler. Kubbeli orta salon, yaz aylarında serinlik sağlayacak şekilde tasarlanmış; bahçeye açılan eyvanlar ise hem manzaraya hem de doğayla uyuma önem veren bir anlayışın ürünüdür.
Köşkün işlevi üzerine farklı yorumlar yapılır. Kimi araştırmacılar buranın bir “seyir köşkü” olduğunu, kimi ise Fatih’in savaşlardan sonra zaferlerini kutlamak için kullandığı bir mekân olduğunu öne sürer. Şüphesiz ki Çinili Köşk, yalnızca sarayın bir uzantısı değil, aynı zamanda imparatorun gücünü ve zarafetini sergilediği bir yapıydı.
Zaman içinde köşk farklı işlevler de üstlenmiştir. Osmanlı döneminde bir süre kütüphane olarak kullanıldığı bilinir. 19. yüzyılda ise, Osmanlı’nın modernleşme çabalarıyla birlikte Aya İrini’de başlayan müzecilik hareketinin bir devamı olarak, Çinili Köşk de koleksiyonların sergilendiği yapılardan biri haline gelmiştir. Özellikle İslam eserleri ve Osmanlı çini-keramik örnekleri burada toplanarak sergilenmiş, bu yönüyle Çinili Köşk, İstanbul’un kültürel mirasında müzeciliğin gelişimine katkı sağlamıştır.
Bugün Çinili Köşk, Arkeoloji Müzeleri’nin bir parçası olarak işlevini sürdürmekte, Osmanlı çiniciliğinin ve seramik sanatının seçkin örneklerini barındırmaktadır. Ziyaretçiler içeride Selçuklu ve Osmanlı döneminden kalma eşsiz çinileri görürken, dışarıda köşkün zarif cephesine yansıyan İznik atölyelerinin ışığını seyredebilirler.
Çinili Köşk’ün önemi yalnızca mimarisinde ya da sergilediği eserlerde değil, aynı zamanda Osmanlı’nın doğu ile batı arasında köprü kuran ruhunu yansıtmasındadır. Bir yandan Selçuklu mimari mirasının izlerini taşır, diğer yandan erken Osmanlı zarafetini gösterir. İznik’in lacivert ve turkuaz çinileriyle işlenmiş duvarları, hem imparatorluk ihtişamını hem de sanatın ruhani dinginliğini bugüne ulaştırır.
Bugün Gülhane Parkı’nın gölgeli ağaçları arasından yürürken birden karşınıza çıkan bu zarif köşk, İstanbul’un karmaşık tarihine şiirsel bir mola gibidir. Sessizliğiyle, renkleriyle, geçmişten bugüne taşıdığı mirasıyla Çinili Köşk, sadece bir yapı değil, Osmanlı estetiğinin görsel bir hatırası, yaşayan bir şiirdir.
