İslam ortaya çıktığında, Akdeniz ve Yakın Doğu dünyası çoktan yüzyıllardır tek tanrılı dinlerle tanışmıştı. Ancak bu, eski tanrı anlayışlarının bütünüyle yok olduğu anlamına gelmiyordu. Yunan ve Roma tanrıları isim olarak sahneden çekilmişti; fakat onların temsil ettiği kutsal işlevler, İslam öncesi ve sonrası dünyada farklı biçimlerde yaşamaya devam ediyordu.
Çok Tanrılı Dünyadan Tek İlah Anlayışına Geçiş
Yunan ve Roma dinlerinde evren, görevleri paylaştırılmış tanrılar tarafından yönetilir:
savaşın, bereketin, aşkın, ölümün ayrı ilahları vardır. İnsan, hayatın her alanı için farklı bir kutsal kapıya yönelir.
İslam ise bu sistemi kökten reddeder.
Ancak reddettiği şey “kutsal ihtiyaçlar” değil, kutsalın bölünmüşlüğüdür.
İslam’da:
- savaş da,
- bereket de,
- ölüm de,
- adalet de
tek bir iradenin tasarrufundadır. Bu, tanrıların ortadan kalkması değil, işlevlerin tek merkezde toplanmasıdır.
Zeus / Jüpiter → Mutlak İlah Kavramı
Zeus ve Jüpiter göksel egemenliği temsil eder; fakat keyfi davranabilir, hata yapabilir, insan gibi zaaflar gösterebilir.
İslam’daki Tanrı anlayışı burada kesin bir kırılma yaratır:
- Allah doğmaz, doğurmaz
- insani özellikler taşımaz
- duygusal dalgalanmalar göstermez
Ancak göksel egemenlik fikri korunur. Gök, hâlâ ilahi kudretin alanıdır. Yani şekil değil, anlam devam eder.
Tanrıçalar → Aracı Kutsallığın Tasfiyesi
Antik dünyada tanrıçalar:
- doğurganlığı,
- şefkati,
- koruyuculuğu,
- bereketi
temsil ederdi. Hristiyanlıkta bu alanlar azizeler ve Meryem ile doldurulmuştu.
İslam burada çok daha serttir. Aracı kutsal figürlere izin vermez. Tanrı ile kul arasına:
- tanrıça,
- azize,
- yarı ilahi figür
giremez.
Ancak ilginç biçimde, toplumun bu ihtiyaçları tamamen yok olmaz.
Bunlar:
- melekler,
- evliyalar (resmî teolojide değil, halk inancında),
- kutsal mekânlar
üzerinden dolaylı biçimde varlığını sürdürür.
Ares / Mars → Savaşın Ahlakileştirilmesi
Antik dünyada savaş tanrısaldır. Mars özellikle düzen kurucu bir güçtür.
İslam’da savaş:
- kutsal değildir
- ama tamamen şeytanî de değildir
Savaş, ahlaki koşullara bağlanır. Niyet, sınır ve adalet vurgusu getirilir.
Bu, tanrısal savaş fikrinin etik kurallarla dizginlenmesi anlamına gelir.
Hades / Pluto → Ahiret ve Hesap Günü
Yunan ve Roma dünyasında ölüm sonrası:
- kaçınılmazdır
- çoğu zaman ahlaki yargı içermez
İslam ise ölümden sonrasını:
- açık bir hesap
- bireysel sorumluluk
- ödül ve ceza
üzerine kurar.
Yeraltı dünyası fikri kaybolur; yerine zamansız bir ahiret gelir.
Bu, pagan kozmolojiden en net kopuşlardan biridir.
Ritüel ve İnanç İlişkisi
Roma dini, “doğru ritüel = tanrının rızası” anlayışına dayanır.
İslam’da ritüel önemlidir ama tek başına yeterli değildir:
- niyet şarttır
- bilinç şarttır
- içtenlik esastır
Bu, kutsalı mekanik olmaktan çıkarıp ahlaki sorumluluk alanına taşır.
İslam, Yunan–Roma tanrılarını devralmaz; ama onların temsil ettiği evrensel sorulara cevap verir:
- adalet nereden gelir?
- güç kimindir?
- ölümden sonra ne olur?
- insan neden sorumludur?
Çoktanrılı dünyada bu sorular parçalanmıştı. İslam’da ise hepsi tek bir ilahi merkezde toplanır.
Bu yüzden geçiş, sadece bir din değişimi değil; kutsal düşüncenin sadeleşmesi ve yoğunlaşmasıdır.
