Mezopotamya’nın kuzeyinde, özellikle Dicle ile Fırat nehirleri arasındaki verimli hilalin kuzey kesimlerinde, insanlık tarihinin erken sahnelerinden biri kuruluyordu: Halaf kültürü. Yaklaşık MÖ 6000–5300 yılları arasına tarihlenen bu kültür, bugünkü Türkiye’nin güneydoğusu, Suriye’nin kuzeyi ve Irak’ın kuzey bölgelerine yayılmış geniş bir coğrafyada varlık gösterdi. İsmini, ilk kez tanımlandığı Tell Halaf adlı arkeolojik yerleşmeden alır.
Bu kültürü anlamak için şunu kavramak gerekir: Halaf insanı artık sadece hayatta kalmaya çalışan bir avcı-toplayıcı değil, çevresini şekillendiren bir üreticidir. Tarım ve hayvancılık gelişmiştir; buğday ve arpa ekilir, koyun ve keçi evcilleştirilir. Ancak asıl ilginç olan, bu insanların estetik duygusunun neredeyse beklenmedik derecede gelişmiş olmasıdır. Halaf seramikleri, tarih öncesi dünyanın en zarif ve teknik açıdan en ileri örnekleri arasında sayılır. İnce cidarlı, iyi pişirilmiş kapların üzeri geometrik motifler, spiral desenler ve stilize hayvan figürleriyle süslenmiştir. Bunlar sadece kap değil, aynı zamanda zihnin dışa vurumudur; bir tür “ilk sanat manifestosu” gibi düşünülebilir.
Yerleşim düzenine bakıldığında Halaf topluluklarının küçük köyler halinde yaşadığı görülür. En dikkat çekici mimari yapı tipi “tholoi” olarak adlandırılan yuvarlak planlı, kubbeli yapılardır. Bu yapılar bazen depo, bazen konut, bazen de ritüel alan olarak kullanılmış olabilir. Mimari tercihlerin bu şekilde yuvarlak olması, sadece teknik değil aynı zamanda sembolik bir dünyanın da ipuçlarını verir. Köşesiz mekânlar, belki de daha akışkan bir yaşam anlayışını temsil ediyordu—bu bir yorum, ama arkeoloji zaten çoğu zaman dikkatli yorum sanatıdır.
Toplumsal yapı görece eşitlikçi görünür. Büyük saraylar ya da anıtsal yapılar yoktur; bu da güçlü bir merkezi otoritenin henüz oluşmadığını düşündürür. Ancak bu, örgütsüz oldukları anlamına gelmez. Aksine, Halaf kültürü geniş bir coğrafyada benzer seramik tarzlarını ve yaşam biçimlerini paylaşan bir “kültürel ağ” oluşturmuştur. Bu durum, erken dönem ticaret ve iletişim ağlarının varlığına işaret eder. Obsidyen gibi volkanik camların uzak bölgelerden taşınması, bu bağlantıların somut kanıtlarından biridir.
İnanç dünyasına dair doğrudan yazılı kaynaklar yoktur, çünkü yazı henüz icat edilmemiştir. Ancak bulunan küçük kadın figürinleri—genellikle doğurganlıkla ilişkilendirilen—bize doğa ve üretkenlik temelli bir inanç sisteminin ipuçlarını verir. İnsan zihni burada doğayı sadece kullanmaz, aynı zamanda anlamlandırır.
Halaf kültürü, kendisinden sonra gelen Ubaid Dönemi ile yer yer iç içe geçerek evrimleşir ve Mezopotamya’nın daha karmaşık, hiyerarşik toplumlarına zemin hazırlar. Yani bu kültür, büyük medeniyetlerin bir önsözü gibidir; henüz şehirler yoktur ama şehir fikri doğmaktadır.
İnsanlık tarihine biraz yukarıdan bakınca Halaf kültürü şu soruyu fısıldar: Medeniyet dediğimiz şey, büyük taş yapılar mı, yoksa bir çömleğin üzerine çizilmiş ilk desen mi? Cevap rahatsız edici derecede basit olabilir—ikincisi olmadan birincisi zaten mümkün değildi.
