Türklerin en eski inanç sistemi, doğrudan doğruya doğa, gökyüzü ve evrenin düzeni ile bağlantılı olan ve modern araştırmacıların çoğu tarafından “Gök Tanrı inancı” olarak adlandırılan kozmolojik bir dünya görüşüne dayanır. Bu inanç sisteminin merkezinde, evrenin en yüce varlığı olan Tengri bulunur. Tengri, göğün kendisiyle özdeş kabul edilen, görünmeyen ama her şeyi yöneten, kaderi belirleyen en büyük güçtür. Tengri bir doğa tanrısı değil, doğanın üstünde ve evrenin düzenini sağlayan aşkın bir varlıktır. Eski Türkler için gökyüzü yalnızca fiziksel bir alan değil, aynı zamanda kutsallığın kaynağıydı. Gökyüzünün sonsuzluğu, değişmezliği ve her şeyi kapsaması, Tengri’nin evrensel gücünün bir yansıması olarak görülüyordu. Bu nedenle Türk hükümdarları kendilerini “kut” adı verilen ilahi bir güçle donatılmış kabul ederdi. Kut, Tengri’nin hükümdara verdiği yönetme yetkisiydi. Bir kağan başarılıysa bu, Tengri’nin onu desteklediği anlamına gelirdi; başarısızsa Tengri’nin onu terk ettiği düşünülürdü.
Eski Türk inanç sisteminde Tengri’nin yanında başka kutsal varlıklar da bulunuyordu. Bunların en önemlilerinden biri Umay’dır. Umay, doğurganlık, annelik ve çocukların koruyucusu olan dişi bir kutsal varlıktır. Yeni doğan çocukların ve annelerin Umay tarafından korunduğuna inanılırdı. Umay, özellikle devletin devamlılığını sağlayan soyun korunması açısından büyük önem taşırdı. Bunun yanında yer altı dünyasının hakimi olarak kabul edilen Erlik de önemli bir figürdü. Erlik, ölüm ve yer altı ile ilişkilendirilirdi. Ancak Erlik, tek başına şeytan benzeri mutlak bir kötülük figürü değildi; daha çok ölüm sonrası dünyanın yöneticisiydi. Bu durum, eski Türk inancının katı bir iyi-kötü dualizmine değil, evrenin dengesi fikrine dayandığını gösterir.
Eski Türkler doğayı canlı ve ruhlarla dolu bir varlık olarak görüyordu. Dağlar, nehirler, ağaçlar ve ormanlar kutsal kabul edilirdi. Özellikle dağlar, göğe en yakın yerler olarak büyük saygı görüyordu. Ötüken Dağları, Göktürkler için yalnızca coğrafi bir merkez değil, aynı zamanda kutsal bir güç kaynağıydı. Türkler, devletin merkezinin Ötüken olması gerektiğine inanıyordu. Çünkü Ötüken’de Tengri’nin koruyucu gücünün daha güçlü olduğuna inanılırdı. Bu anlayış, coğrafya ile inanç arasındaki güçlü ilişkiyi gösterir.
Bu inanç sisteminde atalara tapınma da önemli bir yer tutuyordu. Türkler, ölen atalarının ruhlarının yaşamaya devam ettiğine inanıyordu. Ataların ruhları, yaşayanları koruyabilir veya cezalandırabilirdi. Bu nedenle atalara saygı göstermek büyük önem taşırdı. Ölen kişiler için yapılan “yuğ” adı verilen cenaze törenleri, bu inancın en önemli göstergesidir. Bu törenlerde ölen kişinin eşyaları, silahları ve bazen atı da onunla birlikte gömülürdü. Çünkü ölüm, bir son değil, başka bir dünyaya geçiş olarak görülüyordu. Bu mezarlara “kurgan” adı verilir. Kurganlarda bulunan silahlar, takılar ve günlük eşyalar, Türklerin ölümden sonra yaşamın devam ettiğine inandığını açıkça gösterir. Mezarların çevresine dikilen “balbal” adı verilen taş heykeller ise, ölen kişinin hayattayken öldürdüğü düşmanları temsil ederdi. Bu düşmanların ruhlarının ölen kişiye öteki dünyada hizmet edeceğine inanılırdı.
Eski Türk inanç sisteminin en önemli figürlerinden biri de “kam” adı verilen din adamlarıdır. Kamlar, ruhlarla iletişim kurabilen kişiler olarak kabul edilirdi. Modern literatürde bu kişilere şaman da denir. Kamlar, hastalıkları iyileştirmek, kötü ruhları uzaklaştırmak ve ruhlar dünyasıyla iletişim kurmak için ritüeller gerçekleştirirdi. Bu ritüeller sırasında davul kullanılır, trans haline girilir ve ruhlarla bağlantı kurulduğuna inanılırdı. Kamlar, toplumun hem dini hem de ruhsal rehberleriydi.
Türklerin farklı coğrafyalara yayılmasıyla birlikte inanç sistemlerinde önemli değişimler yaşandı. Özellikle Uygurlar döneminde Maniheizm ve Budizm kabul edildi. Maniheizm, savaşçılığı reddeden ve daha çok ruhsal arınmayı vurgulayan bir dindi. Bu durum, Uygurların savaşçı karakterini zayıflatmış, ancak sanat ve yazılı kültürün gelişmesini sağlamıştır. Budizm ise özellikle şehirleşmiş Uygur toplumunda yaygınlaşmıştır. Budist tapınaklar, freskler ve yazmalar bu dönemde ortaya çıkmıştır.
Bazı Türk toplulukları farklı dinleri de benimsemiştir. Hazar Türklerinin bir kısmı Museviliği kabul etmiştir. Bu, dünya tarihinde nadir görülen bir olaydır. Bazı Türk toplulukları ise Hristiyanlıkla tanışmıştır. Ancak Türk tarihindeki en büyük dini dönüşüm, İslam’ın kabul edilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu süreç 10. yüzyılda Karahanlı Devleti döneminde başladı. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han, İslam’ı kabul eden ilk Türk hükümdarlarından biri oldu. Bu olay, Türk tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir.
İslam’ın kabulü, Türklerin inanç sistemini tamamen ortadan kaldırmadı; aksine eski inanç unsurları yeni dinle birleşerek özgün bir yapı oluşturdu. Eski Türklerdeki gök merkezli evren anlayışı, İslam’daki tek tanrı inancıyla kolayca uyum sağladı. Bu nedenle Türkler, İslam’ı benimserken büyük bir kültürel kopuş yaşamadı. Özellikle Ahmet Yesevi, İslam’ın Türkler arasında yayılmasında büyük rol oynadı. Onun öğretileri, eski Türk inançları ile İslam’ı birleştiren bir köprü oluşturdu. Bu sentez, daha sonra Anadolu’da ve Osmanlı Devleti döneminde de devam etti.
Sonuç olarak Türklerin inanç sistemi, tek bir döneme veya tek bir dine indirgenemeyecek kadar derin ve katmanlıdır. Gök Tanrı inancı ile başlayan bu süreç, doğa ruhları, atalar kültü, şamanizm, Budizm, Maniheizm ve İslam gibi farklı inançların etkisiyle şekillenmiştir. Ancak tüm bu değişimlere rağmen temel düşünce değişmemiştir: evren bir düzene sahiptir, insan bu düzenin bir parçasıdır ve gökyüzü, varoluşun en büyük sembolüdür. Türklerin inanç sistemi, yalnızca dini bir yapı değil, aynı zamanda devlet anlayışını, toplumsal düzeni ve evrene bakışlarını belirleyen temel bir dünya görüşüdür. Bu nedenle Türklerin tarihi, aynı zamanda gökyüzü ile kurdukları ilişkinin tarihidir; çünkü onların dünyasında gök yalnızca yukarıda değil, her şeyin üzerindedir.
