Anıtkabir, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün ebedî istirahatgâhı olarak yalnızca bir anıt mezar değil; genç Cumhuriyet’in tarihsel hafızasını, ideolojik temellerini ve mimari diliyle kendini ifade ediş biçimini yansıtan bütüncül bir yapılar topluluğudur. Yapım süreci, Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de vefatının ardından başlamış; uzun yıllara yayılan, çok aşamalı ve simgesel anlamı güçlü bir planlama sonucunda ortaya çıkmıştır.
Atatürk’ün vefatından sonra naaşı, geçici olarak Ankara Etnografya Müzesi’ne defnedilmiştir. Aynı dönemde, Atatürk’e yakışır bir anıt mezarın nerede ve nasıl inşa edileceği konusu kamuoyunda ve devlet katında yoğun biçimde tartışılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda, Ankara’ya hâkim konumu, tarihsel ve sembolik gücü nedeniyle Rasattepe (antik adıyla Beştepe çevresindeki höyük alanı) uygun yer olarak seçilmiştir. Bu tepe, Frig dönemine ait tümülüs kalıntıları barındırdığı için arkeolojik kazılar yapılmış, buluntular koruma altına alınmış ve alan anıt için hazırlanmıştır.
1941 yılında uluslararası bir mimari yarışma açılmıştır. Yarışmaya Türkiye’nin yanı sıra Avrupa’dan çok sayıda mimar katılmış, toplamda 47 proje değerlendirilmiştir. Jüri tarafından, Türk mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda’nın projesi birinciliğe layık görülmüştür. Seçilen proje, ne klasik Osmanlı ne de Batı taklidi bir anlayış taşımakta; sade, anıtsal, simge yüklü ve zamansız bir mimari dil ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, erken Cumhuriyet döneminde gelişen II. Ulusal Mimarlık Akımı ile uyumludur.
Anıtkabir’in yapım süreci dört ana aşamada gerçekleştirilmiştir. İlk aşama 1944 yılında başlamış ve altyapı ile çevre düzenlemesini kapsamıştır. Bu dönemde Rasattepe’nin büyük ölçüde tesviyesi yapılmış, Aslanlı Yol’un alt yapısı ve istinat duvarları inşa edilmiştir. Aynı zamanda tören alanının ve çevresindeki platformların temel düzenlemeleri yapılmıştır. İkinci aşamada, mozoleye giden akslar, Aslanlı Yol’daki heykel grupları ve tören meydanının ana sınırları şekillendirilmiştir.
Üçüncü aşama, Anıtkabir’in ana yapısı olan Mozolenin inşasını kapsar. Bu bölüm, 1950’li yıllara gelindiğinde hız kazanmıştır. Yapının temelleri derin ve sağlam bir şekilde atılmış; deprem ve zemin dayanıklılığı özel olarak hesaplanmıştır. Mozole, dıştan bakıldığında tek katlı gibi algılansa da aslında iki katlı bir yapıdır. Üst bölüm sembolik lahit taşının bulunduğu şeref salonunu, alt bölüm ise Atatürk’ün naaşının yer aldığı mezar odasını barındırır.
Yapımın son aşamasında iç mekân düzenlemeleri, süsleme programı ve çevresel peyzaj çalışmaları tamamlanmıştır. Anıtkabir, 1953 yılında bitirilmiş; Atatürk’ün naaşı, 10 Kasım 1953’te Etnografya Müzesi’nden alınarak büyük bir devlet töreniyle Anıtkabir’e nakledilmiştir.
Anıtkabir’in mimarisinde kullanılan malzemeler, Türkiye’nin farklı bölgelerinden özel olarak seçilmiştir. Yapıda kullanılan traverten taşları Kayseri, Polatlı ve Malatya’dan; mermerler Afyon, Bilecik ve Çanakkale’den getirilmiştir. Bu tercih, yapının yalnızca Ankara’ya değil, tüm ülkeye ait olduğu düşüncesini simgeler. Süsleme anlayışı son derece kontrollüdür; aşırı bezemeden kaçınılmış, yalın ama güçlü bir etki hedeflenmiştir.
Aslanlı Yol, Anıtkabir’e yaklaşımı bilinçli olarak yavaşlatan bir düzenlemeye sahiptir. Yol üzerindeki 24 aslan heykeli, Oğuz boylarını ve Türk milletinin birlik fikrini temsil eder. Aslanlar, saldırgan değil, sakin ve uyanık bir duruşla betimlenmiştir. Bu, gücün denetim altında tutulduğu fikrini yansıtır. Yolun taşları arasındaki boşluklar, ziyaretçilerin başlarını hafifçe eğerek yürümesini sağlayacak şekilde tasarlanmıştır.
Mozolenin önünde yer alan Tören Meydanı, yaklaşık 15 bin kişiyi alabilecek büyüklüktedir ve ulusal törenler için planlanmıştır. Meydanın zeminindeki mozaik düzeni, Türk halı ve kilim motiflerinden esinlenmiştir. Meydanı çevreleyen kuleler, Cumhuriyet’in temel kavramlarını simgeler: İstiklal, Hürriyet, Barış, Zafer, Cumhuriyet, İnkılap, Müdafaa-i Hukuk, Misak-ı Millî, 23 Nisan ve 19 Mayıs. Her kulenin içinde bu kavramlara dair yazıtlar ve kabartmalar yer alır.
Mozole’nin içindeki Şeref Salonu, Anıtkabir’in en etkileyici mekânıdır. Ortada yer alan büyük lahit taşı, tek parça kırmızı mermerden yapılmıştır ve semboliktir; Atatürk’ün naaşı bu taşın altında değil, daha aşağıda bulunan mezar odasında yer alır. Mezar odası, Selçuklu ve Orta Asya Türk mezar geleneğini çağrıştıran sekizgen planlı, sade bir mekândır. Atatürk’ün naaşı, doğrudan toprağa verilmiş ve çevresi Türkiye’nin 81 ilinden getirilen topraklarla çevrelenmiştir.
Anıtkabir yalnızca bir mezar yapısı değildir. İçinde yer alan Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi, Atatürk’ün kişisel eşyalarını, yazışmalarını, Nutuk’un orijinal nüshalarını, Kurtuluş Savaşı panoramalarını ve Cumhuriyet’in kuruluş sürecini belgeleyen kapsamlı bir koleksiyona sahiptir. Bu yönüyle Anıtkabir, yaşayan bir tarih mekânı niteliği taşır.
