Toros Dağları’nın güneyinde, Akdeniz kıyısı boyunca doğudan batıya uzanan Kilikya, Antik Anadolu’nun hem coğrafi hem de tarihsel açıdan en stratejik bölgelerinden biridir. Bölge, doğal yapısına göre iki ana bölümde değerlendirilir: verimli kıyı ovalarını kapsayan Kilikya Pedias (Ovalık Kilikya) ve dağlık, geçitlerle çevrili iç kesimleri ifade eden Kilikya Trakheia (Dağlık Kilikya). Günümüzde Mersin, Adana, Osmaniye ve kısmen Hatay ile Antalya’nın doğu kesimleri bu antik bölgenin sınırları içinde yer alır. Akdeniz’e açılan uzun kıyı şeridi, Toros geçitleri ve özellikle Gülek Boğazı (Kilikya Kapıları), Kilikya’yı tarih boyunca Anadolu ile Mezopotamya, Suriye ve Doğu Akdeniz arasında bir geçiş ve kontrol alanı hâline getirmiştir.
Kilikya’nın yerleşim tarihi Neolitik Çağ’a kadar uzanır. Bölge, Hitit İmparatorluğu döneminde Kizzuvatna adıyla bilinir ve merkezi bir kültür alanı olarak öne çıkar. Hititler için Kilikya, hem tarımsal üretim hem de Suriye ve Mezopotamya ile diplomatik ve ticari ilişkiler açısından büyük önem taşımıştır. Geç Tunç Çağı sonrasında Asur, Pers ve yerel krallıkların egemenliğine giren bölge, M.Ö. 4. yüzyılda Büyük İskender’in seferiyle Hellenistik dünyaya katılmış; ardından Seleukoslar, Ptolemaioslar ve Roma egemenliği altına girmiştir. Roma döneminde Kilikya, özellikle deniz ticareti, tarım ve askeri yollar açısından imparatorluğun doğu eyaletlerinin kilit bölgelerinden biri hâline gelmiştir.
Tarsus, Kilikya’nın en önemli kentlerinden biri ve bölgenin tarihsel başkentidir. Berdan (Kydnos) Nehri kıyısında kurulan kent, Antik Çağ boyunca önemli bir liman ve ticaret merkezi olmuştur. Roma döneminde entelektüel yaşamıyla tanınan Tarsus, Atina ve İskenderiye ile birlikte antik dünyanın en önemli kültür merkezleri arasında sayılmıştır. Kent, Hristiyanlık tarihinde de özel bir yere sahiptir; Aziz Pavlus (St. Paul) burada doğmuştur. Antik yollar, köprüler, hamamlar ve dini yapılar Tarsus’un çok katmanlı tarihini yansıtır.
Kilikya Pedias’ın diğer büyük kentlerinden Adana (Adanos), Seyhan Nehri üzerindeki konumuyla tarım ve ticaret açısından gelişmiştir. Roma döneminde inşa edilen taş köprü, kentin antik ulaşım ağındaki önemini gösterir. Mopsuestia (Misis), Pyramos (Ceyhan) Nehri üzerinde yer alır ve antik kaynaklarda önemli bir geçiş ve piskoposluk merkezi olarak anılır. Kent, Roma ve Bizans dönemlerinde güçlü bir yerleşim olarak varlığını sürdürmüştür.
Dağlık Kilikya’nın en dikkat çekici kentlerinden Elaiussa Sebaste, Akdeniz kıyısında kurulan anıtsal bir liman kentidir. Roma İmparatoru Augustus döneminde büyük bir imar faaliyeti geçiren kent; tiyatro, agora, hamamlar ve anıtsal mezarlarıyla öne çıkar. Korykos (Kızkalesi), hem kara hem deniz savunmasına sahip çift kale sistemiyle Kilikya kıyılarının en etkileyici askeri mimari örneklerinden biridir. Deniz içindeki kale ile kıyı kalesi arasındaki ilişki, Orta Çağ savunma stratejilerinin somut bir yansımasıdır.
Seleukeia ad Calycadnum (Silifke), Göksu Nehri vadisinde yer alır ve hem iç kesimlerle hem Akdeniz limanlarıyla bağlantı sağlayan önemli bir merkezdir. Kent, Roma ve Bizans dönemlerinde idari ve dini bir merkez olmuş; piskoposluk sistemi içinde önemli bir rol üstlenmiştir. Anemurium (Anamur), Kilikya’nın batı sınırına yakın konumuyla Roma döneminde büyük bir refah yaşamış; geniş nekropol alanı, hamamları, tiyatrosu ve mozaikleriyle dikkat çekmiştir.
Kilikya Trakheia, coğrafi yapısı nedeniyle merkezi otoritenin daha sınırlı hissedildiği bir bölge olmuştur. Bu durum, antik kaynaklarda bölgenin korsan faaliyetleriyle anılmasına neden olmuştur. Roma İmparatorluğu, M.Ö. 1. yüzyılda Pompeius’un seferleriyle korsan tehdidini büyük ölçüde ortadan kaldırmış ve bölgeyi idari olarak yeniden düzenlemiştir. Bu düzenleme sonrasında Kilikya, Roma egemenliği altında istikrarlı bir ekonomik ve kültürel gelişim sürecine girmiştir.
Kilikya kentlerinin mimari karakteri, bölgesel çeşitliliği yansıtır. Ovalık Kilikya’da geniş caddeler, agoralar ve tarımsal zenginliğe dayalı büyük kentler öne çıkarken; Dağlık Kilikya’da savunma amaçlı surlar, kuleler ve kaya mezarları belirgin bir mimari unsur hâline gelmiştir. Tapınaklar, tiyatrolar, su kemerleri ve liman yapıları, bölgenin Roma dönemindeki yüksek kentleşme düzeyini açık biçimde ortaya koyar.
