İstanbul’un Süleymaniye ile Fatih arasında kalan vadisinin yamacında, kentin kalabalığından sıyrılmış, istinat duvarlarıyla yükseltilmiş bir teras üzerinde tüm ihtişamıyla duran Zeyrek Camii, aslında tek başına bir cami değil; geçmişin derin katmanlarını bir arada taşıyan bir tarih kitabıdır. Bugün cami olarak bilinen bu yapı, XII. yüzyılda Bizans İmparatorluğu’nun en önemli manastır komplekslerinden biri olan Pantokrator Manastırı’ndan geriye kalan üç kiliseden oluşmaktadır. Çevresinde yer alan ahşap Osmanlı mahalleleri ise erken XX. yüzyılın yıkıcı yangınlarından sağ çıkmış nadir örneklerdir ve geç Osmanlı kent dokusunun canlı tanıklarıdır.
Pantokrator Manastırı’nın inşası, Bizans’ın güçlü kadın figürlerinden biri olan İmparator II. Yannis Komnenos’un eşi İrene tarafından başlatılmıştır. Önce güneydeki Pantokrator Kilisesi inşa edilmiş, ardından kuzeyine Meryem Ana Kilisesi eklenmiştir. İmparatoriçe, başlattığı bu anıtsal projeyi tamamlayamadan 1134’te hayata gözlerini yummuş ve iki kilise arasına yapılan Mezar Şapeli’ne defnedilmiştir. 1136 tarihli vakfiye ise bu kompleksin yalnızca bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda dönemin sosyal ve dini yaşamına dair büyük bir vizyon taşıdığını belgelemektedir. İmparator ailesi, bu vakfiye ile yalnızca ruhban sınıfını desteklemekle kalmamış, düşkünler için yurtlar, ağır hastalar için kapsamlı bir sağlık merkezi kurarak Bizans dünyasında sosyal sorumluluğun en somut örneklerinden birini ortaya koymuştur.
1204’teki Latin istilası sırasında manastır, kutsal mekân olma özelliğini kaybetmiş ve Venediklilerin karargâhı hâline gelmiştir. Burada, İstanbul’dan yağmalanan kutsal emanetler ve sanat eserleri Avrupa’ya taşınmadan önce toplanmıştır. 1261’de Bizans’ın yeniden İstanbul’u ele geçirmesinin ardından Paleolog hanedanı manastırı onarmış ve ona eski işlevini geri kazandırmıştır. Ancak şehrin kaderi 1453’te değişmiş, İstanbul’un Osmanlı tarafından fethinden sonra bu anıtsal kompleks, dönemin önemli âlimlerinden Molla Zeyrek’in yönetiminde medreseye dönüştürülmüş, ardından cami işlevi kazanarak bugüne kadar yaşamaya devam etmiştir. Böylece yapı, Bizans’tan Osmanlı’ya, oradan Cumhuriyet’e kadar kesintisiz bir kullanım sergileyen ender yapılardan biri olmuştur.
Kompleksin en büyük yapısı, güneydeki Pantokrator Kilisesi’dir. Bugün Zeyrek Camii adıyla bilinen bölümde hâlâ Bizans’ın görkemli sanat anlayışının izleri görülebilir. Döşemelerdeki opus sectile bezemeler, duvarlarda kalan özgün mermer kaplamalar, yapının ilk tasarımında ne denli zengin bir estetik anlayışa sahip olduğunu göstermektedir. Ancak zamanla geçirdiği depremler, yangınlar ve bakımsızlık, bu ihtişamı büyük ölçüde gölgeledi. 1950-1970 yılları arasında A. Saim Ülgen ve Fikret Çuhadaroğlu tarafından giriş cephesi restore edilse de, sonraki yıllarda yapı uzun süre ihmal edildi; çatısı çökmeye, iç mekânları harap olmaya başladı.
1990’lı yıllarda Zeyrek Camii için yeni bir umut doğdu. 1994’te Illinois Üniversitesi’nden Prof. Dr. Robert Ousterhout ile İstanbul Teknik Üniversitesi’nden Prof. Dr. Metin Ahunbay ve Prof. Dr. Zeynep Ahunbay’ın girişimleriyle geniş kapsamlı bir restorasyon süreci başlatıldı. 1997’de İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle çatı onarımları yapılmaya başlandı, 2001-2005 arasında tüm çatı tamamlanarak kurşunla kaplandı. UNESCO’nun desteğiyle doğu cephesindeki kuzey kilise ve mezar şapeli restore edildi. Çalışmalar hâlen devam etmekte olup, cami hem ibadet yeri hem de dünya mirası kimliğiyle İstanbul’un en kıymetli yapılarından biri olarak korunmaktadır.
Zeyrek Camii’nin önemi yalnızca mimari güzelliklerinde değil, İstanbul’un çok katmanlı kimliğini yansıtmasında gizlidir. Bizans’ın ihtişamını, Latin işgalinin acılarını, Osmanlı’nın yeniden doğuşunu ve Cumhuriyet’in koruma çabalarını bir arada barındırır. Onun taşlarında bir yandan Bizans mozaiklerinin ihtişamı, diğer yandan Osmanlı hat sanatının zarafeti vardır. Çevresindeki ahşap evler, dar sokaklar ve yüzyılları aşan mahalle kültürü ile birlikte Zeyrek, bir camiden çok daha fazlasıdır: O, İstanbul’un yaşayan belleğidir.
